Proces diagnozy i leczenia

Diagnoza ADHD u dorosłych jest dla osób, które zauważają u siebie od dawna problemy z uwagą, impulsywnością czy nadmierną energią. Być może zawsze trudno Ci było się skupić, wiecznie się spóźniasz lub masz sto pomysłów na minutę, ale ciężko Ci doprowadzić sprawy do końca. Często słyszysz, że „bujasz w obłokach” albo że brakuje Ci organizacji? A może w dzieciństwie mówiono, że jesteś „żywe srebro” albo przeciwnie – byłeś cichy, lecz w środku trudno Ci było wysiedzieć spokojnie? Jeśli takie objawy utrudniają Ci życie prywatne czy zawodowe, warto rozważyć diagnozę. Zwłaszcza gdy te cechy były u Ciebie obecne już przed 12. rokiem życia (choć możesz sobie nie zdawać z tego sprawy – to typowe, że dopiero dorosłość uwidacznia pewne kłopoty). Pamiętaj, że nigdy nie jest za późno – nawet jeśli masz dobre wykształcenie czy prowadzisz ustabilizowane życie, możesz nadal mieć ADHD. Diagnoza nie „przypina łatki”, tylko pomaga nazwać trudności i znaleźć dla nich rozwiązanie.

W diagnostyce ADHD najważniejszy jest wnikliwy wywiad – to on pozwala rozpoznać wzorzec objawów zgodny z kryteriami medycznymi. Stosujemy profesjonalne kwestionariusze objawów ADHD, testy psychologiczne oceniające koncentrację i impulsywność oraz dokładnie analizujemy historię pacjenta. Nie wykonujemy natomiast „z automatu” żadnych badań laboratoryjnych ani obrazowych. Nie musisz obawiać się, że czeka Cię np. badanie EEG, tomografia głowy czy test na inteligencję – takie procedury nie są standardowo potrzebne do diagnozy ADHD. Diagnoza ADHD opiera się na ocenie klinicznej objawów i wykluczeniu innych przyczyn na podstawie rozmowy oraz prostych kwestionariuszy. Jeżeli jednak w Twoim przypadku zajdzie podejrzenie istnienia innego problemu zdrowotnego, który może dawać podobne objawy (np. problemy z tarczycą, padaczka, zaburzenia snu), lekarz może zlecić odpowiednie badania – ale będzie to uzasadnione konkretną sytuacją. Standardowo nie ma potrzeby wykonywania też testów neuropsychologicznych czy badania IQ – chyba że chcesz uzyskać szczegółowy profil swoich funkcji poznawczych, wtedy można to zaplanować osobno. Dzięki temu cały proces diagnostyczny koncentruje się na tym, co naprawdę istotne dla rozpoznania ADHD.

ADHD rzadko „występuje samodzielnie”. Bardzo często osobom z ADHD towarzyszą inne wyzwania psychiczne, zwane współchorobowościami. Co to oznacza? Że możesz mieć ADHD i jednocześnie zmagać się np. z depresją, zaburzeniami lękowymi, bezsennością czy uzależnieniem – i jedno nie wyklucza drugiego. Bywa, że to właśnie te inne problemy przysłaniają obraz ADHD, opóźniając diagnozę. Przykładowo, ktoś może latami leczyć się na depresję, nie zdając sobie sprawy, że u podłoża części objawów (np. ciągłego odkładania zadań, braku energii do rozpoczynania nowych aktywności) leży nie tylko depresja, ale i ADHD.

Najczęstsze zaburzenia współwystępujące z ADHD u dorosłych to właśnie depresja i zaburzenia lękowe (nerwica, ataki paniki). Część osób zmaga się też z uzależnieniami (np. od alkoholu, nikotyny, czasem hazardu lub gier) – impulsywność ADHD może zwiększać to ryzyko. Inne możliwe współchorobowości to zaburzenia snu (bezsenność, zespół niespokojnych nóg), zaburzenie afektywne dwubiegunowe, zaburzenia osobowości (np. typu borderline) czy dysleksja i zaburzenia uczenia się. Niektórzy dorośli z ADHD znajdują się również w spektrum autyzmu (ASD).

Kluczowe jest to, że obecność tych zaburzeń nie wyklucza rozpoznania ADHD. Nasi specjaliści podczas diagnozy zwracają szczególną uwagę na odróżnienie objawów ADHD od innych problemów. Jeżeli stwierdzimy dodatkowe zaburzenia, wyjaśnimy Ci to dokładnie. Co ważne, przy współchorobowościach plan leczenia może być bardziej złożony – np. najpierw opanowanie objawów depresji, aby skutecznie zająć się ADHD. Jednak wiele strategii (choćby terapia poznawczo-behawioralna czy poprawa higieny snu) pomoże Ci jednocześnie w ADHD i w towarzyszących mu trudnościach. Dlatego nie zrażaj się – nawet jeśli masz inną diagnozę, nadal warto sprawdzić, czy część Twoich kłopotów nie wynika z ADHD. Rozpoznanie ADHD może wręcz ułatwić skuteczniejsze leczenie tych pozostałych problemów, bo będziesz mieć pełny obraz sytuacji.

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, co oznacza, że zaczyna się w dzieciństwie. Objawy musiały występować (choćby w pewnym stopniu) już przed 12 rokiem życia – często jednak były wtedy mniej zauważalne lub tłumaczone przez otoczenie na inne sposoby. W dorosłości życie stawia większe wymagania i wtedy ADHD staje się widoczne. Można więc nie być świadomym ADHD jako dziecko, a dopiero dorosły tryb życia ujawnia skalę problemu. Nie jest to „nowa” choroba, tylko lepiej rozpoznane trudności, które były z Tobą od dawna.

To zależy od indywidualnego przypadku, ale zazwyczaj proces diagnostyczny obejmuje kilka godzin rozmów ze specjalistami. Często zamyka się to w 1–3 wizytach: jedna dłuższa sesja wywiadu (około 1,5–2h) oraz 1–2 krótsze konsultacje (np. omówienie wyników, konsultacja psychiatry). W naszej poradni dbamy, by wszystko odbyło się możliwie sprawnie, ale też bez pośpiechu – rzetelna diagnoza wymaga czasu. Nie stawiamy diagnozy w 15 minut, bo to byłoby nierzetelne. Jeśli trzeba, poświęcamy dodatkowe spotkanie, aby mieć pewność co do rozpoznania.

W Polsce formalnie diagnozę ADHD u dorosłego najczęściej stawia lekarz psychiatra. Często jest to proces zespołowy – tak jak u nas, gdzie współpracuje psychiatra i psycholog. Psycholog może przeprowadzić szczegółowe testy i wywiad psychologiczny, ale ostateczne rozpoznanie (zwłaszcza jeśli ma być włączone leczenie farmakologiczne) potwierdza psychiatra. Dobra wiadomość: w ADHD+ masz dostęp do obu tych specjalistów naraz. Pracujemy wspólnie, żeby nic nam nie umknęło. Dzięki temu dostaniesz kompleksową ocenę – zarówno od strony klinicznej, jak i funkcjonalnej.

Nie, standardowo nie są potrzebne żadne badania medyczne ani „egzaminy” w poradni poza rozmowami i kwestionariuszami. ADHD rozpoznaje się na podstawie objawów – nie ma jednego skanu mózgu ani badania krwi, które by „wykryło” ADHD. Dlatego najbardziej liczy się szczera rozmowa z Tobą i ewentualnie testy psychologiczne potwierdzające nasilenie objawów. Oczywiście, jeżeli Twój wywiad zasugeruje, że może istnieć inna przyczyna objawów (np. problemy neurologiczne, zaburzenia snu, choroba tarczycy), lekarz może zalecić odpowiednie badania, by to sprawdzić. Rutynowo jednak nie wysyłamy na EEG czy rezonans przy podejrzeniu ADHD – te badania nie potrafią potwierdzić ani wykluczyć ADHD.

Na etapie samej diagnozy zwykle nie ma potrzeby odstawiania np. kofeiny czy leków, które przyjmujesz z innych powodów, o ile lekarz nie poprosi inaczej. Ważne, byś poinformował specjalistę o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach, bo może to mieć wpływ na Twoje samopoczucie (np. niektóre leki uspokajające mogą zmniejszać objawy nadmiernej energii – warto, by lekarz o tym wiedział). Kofeina i nikotyna to używki, które wiele osób z ADHD stosuje „samodzielnie” dla poprawy koncentracji – nie musisz ich nagle unikać przed wizytą, ale dobrze jest powiedzieć specjaliście, ile ich używasz na co dzień. Jeśli chodzi o leki – nie odstawiaj niczego na własną rękę przed diagnozą, chyba że lekarz zaleci inaczej. Ważniejsza jest rzetelna informacja, co bierzesz, aby wynik diagnozy uwzględniał Twój stan.

ADHD nie jest chorobą, którą można wyleczyć tak, jak infekcję – to raczej Twoja neurobiologiczna cecha, która jest z Tobą od zawsze. Dobra wiadomość: można ją skutecznie leczyć w sensie łagodzenia objawów i poprawy funkcjonowania. Leki pomagają wielu osobom skupić uwagę i wyciszyć gonitwę myśli, terapia uczy radzenia sobie z trudnościami dnia codziennego, a techniki organizacyjne sprawiają, że życie staje się prostsze. Wielu dorosłych z ADHD, po wdrożeniu leczenia i strategii, osiąga swoje cele, prowadzi satysfakcjonujące życie rodzinne i zawodowe. Nadal będą mieli ADHD, ale przestaje ono dominować nad ich życiem. Myślimy o tym tak: ADHD to coś, czego nie pozbędziemy się jak kataru, ale możemy sprawić, że przestanie przeszkadzać – a momentami może nawet stać się Twoim atutem (np. kreatywność, energia – jeśli nauczysz się je dobrze wykorzystywać).

Niekoniecznie. Jeśli podejrzewasz u siebie ADHD, warto to zdiagnozować niezależnie od innych problemów. Często bywa tak, że to właśnie nieleczone ADHD latami napędzało np. depresję czy lęk (ciągłe poczucie porażki, chaos – mogą prowadzić do obniżonego nastroju). Z drugiej strony przewlekły lęk czy depresja mogą dawać objawy podobne do ADHD (problemy z koncentracją, brak energii). Podczas diagnozy przyjrzymy się wszystkim aspektom: i ADHD, i innym Twoim dolegliwościom. Można równolegle leczyć depresję i diagnozować ADHD – jedno nie przeszkadza drugiemu. Jeśli okaże się, że masz ADHD oraz np. zaburzenie lękowe, ułożymy plan tak, by zająć się obiema kwestiami (często leczenie ADHD – np. uporządkowanie życia, leki stymulujące – pomaga też w objawach lęku czy depresji, ale bywa i odwrotnie, czasem najpierw trzeba ustabilizować nastrój). Krótko mówiąc: nie czekaj „aż wszystko inne minie”, bo możesz czekać w nieskończoność. Lepiej dowiedzieć się jak najszybciej, czy ADHD jest elementem układanki – to pozwoli skuteczniej poradzić sobie także z resztą Twoich problemów.